Đối lại thày Tư

Vế thách đối:


-Năm cũ qua rồi, Mèo đã đi xa, xin bỏ thói làm như Mèo mửa;


Vế đối lại:


-Tân xuân sắp đến, Rồng sẽ về gần, chớ chơi trò nói tựa Rồng leo.


20/12/2011
Đỗ Đình Tuân

Chúc tân xuân

Câu đối:

-Năm mới Tri Ân nhiều đổi mới;

-Tân xuân bầu bạn cộng thêm xuân.

Thơ:

Chúc bạn xa chúc các bạn gần

Sang Thìn qua Mão đón tân xuân

Thơ văn câu đối thêm trong trẻo

Chữ nghĩa ý tình lắm cách tân

Cái hóm cái vui nhân gấp bội

Lời thô câu tục bớt đi dần

Văn chương ý nghĩa càng sâu sắc

Bạn đọc gần xa đỡ ngại ngần.

20/12/2011

Đỗ Đình Tuân

Để đối chỉnh

                                                                    

Để đối chỉnh trước hết cần nắm được các yêu cầu có tính nguyên tắc của phép đối là:

1-Giữa vế ra và vế đối phải đối chọi nhau về mặt âm thanh: Thanh trắc đối với thanh bằng, thanh nổi đối với thanh chìm. (Thanh nổi tức phù bình thanh gồm có thanh không dấu ở thanh bằng, thanh sắc và thanh ngã ở thanh trắc)

2-Các từ, các cụm từ…giữa vế ra và vế đối phải tương xứng nhau về vị trí, từ loại và cấu trúc từ loại. (ở phép tiểu đối và đối thơ thì đơn vị đối nhau thường là âm tiết và từ, ở phép đối phú, do câu dài gồm nhiều vế, nhiều cụm từ nên đơn vị đối có thể tính theo cụm từ.

Còn để đối chỉnh, đầu tiên ta phải phân tích vế đối ra để xác định kiểu cách chơi chữ và các đơn vị cần đối lại (âm tiết, từ, cụm từ…). Khi đã hiểu vế đối ra ta mới có hướng tìm cách đối lại được.Ví dụ gần đây thày Tư có ra một vế đối khá tục để thách các cụ:

Long thăm Hạ Long, tắm Hạ Long, chơi Rồng lộn, Long bộ hạ.

Cái khó của câu đối này là ở chỗ người ra đã chơi chữ Hạ Long với ba nghĩa khác nhau:

-Long thăm Hạ Long, tắm Hạ Long thì Hạ Long là địa danh chỉ thành phố Hạ Long

-Chơi Rồng lộn: vừa dịch “Long” thành “Rồng” lại vừa dùng phép nói lái miền Bắc .

-Long bộ hạ: đã chuyển nghĩa chữ Long là Rồng  thành long là rời ra. Lại đảo thứ tự chữ và chen chữ bộ vào cốt để tạo ra “bộ hạ”. Chữ long ở đây không cần viết hoa nữa vì đã chuyển thành động từ rồi. Kể cả chữ rồng là con rồng (danh từ chung) cũng không phải viết hoa.

Hiểu câu đối của thày Tư như vậy, tôi đi tìm các địa danh có thể cùng một lúc đối được cả ba nghĩa ấy. Và Thanh Hóa là phương án tối ưu  nhất:

Hóa vào Thanh Hóa, chơi Thanh Hóa, sờ hoa thánh, hóa lại thanh

-Hóa vào Thanh Hóa, chơi Thanh Hóa: đối lại với Hạ Long là hoàn toàn cân xứng về từ loại và đối chọi về thanh âm. (Hạ Long là trắc bằng thì ngược lại Thanh Hóa là bằng trắc)

-sờ hoa thánh đem đối với “chơi rồng lộn” thì chỉ đáp lại được phép nói lái chứ chưa đáp được phép dịch vì ở đây không cần phải dịch  cũng nói lái được rồi. Nhưng cái hay của nó là nó giảm tục được đi rất nhiều. Đầu tiên tôi dùng chữ “xem”, nhưng “xem hoa thánh” thì gần như triệt tiêu hết yếu tố tục. Nên phải đổi chữ “xem” thành chữ “sờ” là cốt để dung tục hóa đi một chút. Tuy vậy "cái ấy" được gợi ra vẫn còn rất mơ hồ, khép mở… chứ chưa bị “nong côn” vào và quá sex như ở “rồng lộn”.

-hóa lại thanh  hóa ở đây cũng chuyển nghĩa và trở thành động từ rồi, thanh cũng chuyển nghĩa và thành tính từ nên cũng không cần phải viết hoa nữa.

Cũng tương tự khi đối lại vế ra:

          -Giữa chợ Rồng, cụ Thìn long tong vác xà đập rắn,  một tỵ thôi rắn nằm kín trên nong

            Đây là một vế đối cực kỳ khó bởi vì lĩnh vực chơi chữ lại thuộc về tên các năm con giáp. Địa bàn tìm kiếm của nó rất hẹp nên càng khó. Khó nhất là cái tính từ “long tong” . Tìm kiếm các chữ trong khu vực năm con giáp để tạo ra các tính từ đối lại tôi thấy có “mùi mẫn” (năm con dê) “mẹo mực” (năm con mèo) “tý tởn” (năm con chuột). Tôi thấy chữ “tý tởn” là sinh động hơn cả, nên đã dùng chuột, tý, thử để đối lại với rắn, xà, tỵ và câu đối thành ra:

            -Ra đối rắn, đàn chuột tý tởn đối thử lên xà, nhưng thử mãi  tỵ vẫn hoàn tắc tỵ.

Đây chẳng phải là đàn chuột nó bí đâu mà chính tôi cũng bí đấy. Vì thế tôi cũng không giám mời thêm ai đối nữa. Nhưng giữa lúc phong trào chơi câu đối đang bốc, tôi xin hưởng ứng bằng cách viết câu đối vậy.

Nhân thày Mạnh năm nay có 2 tin vui đến cùng một năm tôi xin mừng đôi câu đối:

-Xây nhà lầu lại cưới con dâu, giầu giẩu giầu giâu, mừng thày Mạnh;

-Đã sinh con thì còn sinh cháu, láu nha láu nháu, chúc cô Hường.

Lại nhân chuyện các cụ trong làng hay rủ rê nhau xướng họa và chơi câu đối , tôi cũng xin gửi các cụ một đôi câu đối:

-Cuộc đời được một gang tay, thấm thoát đã sang tuần các cụ;

-Tuổi trẻ không đầy chớp mắt, tình tang càng tiếc buổi thanh tân.

19/12/2011

Đỗ Đình Tuân

                                                                                                                       

Dự đối với Xuân Thảo và Tạ Anh Ngôi

Đối với Xuân Thảo:

Vế mời đối:

-Phật thánh độ trì tâm thành kính;

Vế dự đối:

-Thần nhân mách bảo trí thông minh.

18/12/2011

Đỗ Đình Tuân

Đối với Tạ Anh Ngôi

Câu 1

Vế mời đối:

-Về làng Hóp, uống rượu Hóp, nhắm măng tre Hóp, thở hí hóp;

Vế dự đối:

-Đi chợ Thiên, nghỉ làng thiên, ngó bầu trời Thiên, nói liên thiên.

Câu 2

Vế mời đối:

-Qua bến Tranh, bán tranh tết, mải uống nước chanh, người tranh nhau lấy hết;

Vế dự đối:

-Vào rừng dọc, trẩy dọc xanh, men theo suối Dọc, nước dọc chảy về đâu?

18/12/2011

Đỗ Đình Tuân

  

Câu đối

vế mời đối:


Tết Tung tăng, Xuân xúng xính, hội hè...sum họp...


vế tự đối:


Trai trắng trèo, gái gọn gàng, hò hát...giao duyên...


16/12/2011
Đỗ Đình Tuân 

Đọc thông báo xóm Tri Ân tốc bút

Khúc một

Cảnh Kim cùng một tháng sinh

Lại đang chung một gia đình tiện ghê

Tình già mà vẫn miễn chê

Quanh năm sớm tối đi về bên nhau.

Khúc hai

Đã Tư lẽ tất phải riêng

Sống chung xủng xoảng như xiềng xích nhau

Bốn phương mây trắng một màu

Tự do tự tại đâu đâu cũng chiều.

Khúc ba

Tân mão Tô Hà gặp số đỏ

Mừng ngày sinh nhật ít khi có

Tuy Hòa tổ chức liên hoan phim

Thoải mái Tô Hà xơi phở ngó.

Khúc bốn

Bán bò lai bị tăng cân

Tính ra xấp xỉ đã gần chục lô

Vội nhờ bệnh viện khám cho

Để xem thân thể dở trò gì đây?

15/12/2011

Đỗ Đình Tuân

Lại nói thêm về câu đối

                      

Thấy dân làng mình vui câu đối quá, tôi vội vàng “ngâm cứu” vội mấy tài liệu về nghệ thuật câu đối trình làng để các bạn cùng tham khảo thêm và vận dụng khi tham gia trò chơi câu đối. Nghệ thuật câu đối thực chất là nghệ thuật chơi chữ. Da trắng vỗ bì bach là một kiểu chơi chữ quá ghê gớm. Bởi vì nó cùng một lúc lồng được cả hai phép chơi chữ: phép chơi chữ đồng nghĩa dị âm (da trắng với bì bạch) và phép đồng âm dị nghĩa (bì bạch - da trắng với bì bạch là tiếng vỗ da ).Phép đồng âm dị nghĩa có thể rõ hơn ở câu: Vợ cả, vợ hai, cả hai vợ đều là vợ cả. Vì thế tuy đã có rất nhiều người đối lại rồi,  nhưng hầu hết mới chỉ đối lại được một nửa (phép đồng nghĩa dị âm) còn khía cạnh tượng thanh của “bì bạch” ( tức là phép đồng âm dị nghĩa) thì chưa ai đối nổi cả. Chẳng hạn:Trời xanh mầu thiên thanh; Tay sơ sờ tí ti; Nhà vàng ngồi đường hoàng; Rừng sâu mưa lâm thâm… có người khen là chỉnh nhưng cũng chỉ đối được có một nửa thôi. Hơn nữa chữ “mưa” ở đây lại lơ lửng giữa danh từ và động từ cũng làm cho ý nghĩa của vế đối thêm mờ nhạt đi nhiều. Nghe vế ra của người ta hình thì nét như trưng trước mắt, mà tiếng thì đanh như rót vào tai, vế đối so làm sao được.

Ngoài phép chơi chữ lồng kiểu này (rất ít thấy) thì phổ biến là chơi chữ kiểu liên kết: Cây xương rồng, rồng (giồng, trồng) đất rắn, long vẫn hoàn long; Đến phố Mía, gặp cô hàng mật, cầm tay kẹo lại hỏi thăm đường; bà đồ Nứa đi võng đòn tre, đến khóm trúc thở dài hí hóp; Trời mưa đất thịt trơn như mỡ, dò (giò) đến hàng nem, chả muốn ăn…Cách nói lái: Chả lo gì, chỉ lo già; Nỏ cần chi, chỉ cần no; Cô gái Củ Chi, chỉ cu hỏi củ chi ?...

Theo quy mô thì phép đối được chia thành ba thể: Tiểu đối :mỗi vế có 4 chữ trở xuống. Đối thơ: mỗi vế có từ 5 đến 7chữ và đối phú có từ trên 7 chữ trở lên. Những câu đối  phú cũng được chia thành 3 kiểu câu. Nếu mỗi vế có từ 6 đến 9 chữ và do một mệnh đề tạo thành thì gọi là câu song quan. Nếu mỗi vế lại gồm 2 mệnh đề tạo thành thì gọi là câu cách cú. Nếu mỗi vế do 3 mệnh đề tạo thành thì gọi là câu hạc tất (gối hạc).

Trong phép tiểu đối và đối thơ thì yêu cầu chặt chẽ hơn. Phép đối thanh và phép đối từ loại phải được triệt để tôn trọng. Nhưng trong thực tế vẫn có sự linh hoạt nhất định.Chẳng hạn trong 7 chữ của thơ Đường luật thì chỉ bắt buộc các chữ 2,4,6 là phải đối thanh, còn các chữ ở các vị trí khác cho phép được linh hoạt:

Gác mái ngư ông về viễn phố

Gõ sừng mục tử lại cô thôn.

                     Thanh Quan

Bởi không linh hoạt vận dụng, cứ máy móc theo nguyên tắc thì nhiều khi vế đối lại thành ra ngớ ngẩn vô nghĩa. Trong giai thoại đã có một lần có người ra cho mấy cậu học trò một vế đối như sau: “Thần nông giáo dân nghệ ngũ cốc”. Các cậu học trò này cũng vừa được học qua về phép đối, họ bèn vận dụng những nguyên tắc đối theo kiểu lý sự như sau: Thần thì đối với thánh; nông thì đối với sâu; giáo thì đối với mác; dân thì đối với quan; nghệ thì đối với gừng; ngũ thì đối với tam; cốc thì đối với cò. Sau đó họ ghép các chữ lại và được một vế đối lại như sau:

-Vế ra: Thần nông giáo dân nghệ ngũ cốc

-Vế đối:Thánh sâu mác quan gừng tam cò.

Không ngờ sự vận dụng máy móc nguyên tắc lại làm hỏng câu đối. Nhưng vận dụng cũng không có nghĩa là vô nguyên tắc. Mà sự vận dụng đều phải có mức độ cho phép của nó. Chẳng hạn về đối thanh: Đúng ra là phải thanh bằng đối với thanh trắc. Nhưng rất nhiều trường hợp cụ thể lại không thể làm nổi cho nên người ta chỉ bắt buộc một số chữ làm chốt là phải bằng đối với trắc. Đó thường là những chữ cuối phân câu, hoặc cuối câu:

Tối ba mươi, nghe pháo nổ đùng, ờ..ờ …tết

Sáng mồng một, va nêu đánh cộc, á… à.. xuân

                                            Nguyễn Khuyến

Nhưng các chữ khác trong cụm từ vẫn phải có sự đối thanh ở mức tương đối thì nghe mới xuôi tai. Nếu cùng là thanh bằng thì nên lấy thanh không đối với thanh huyền, nếu là thanh trắc thì nên lấy thanh hỏi đối với thanh ngã, thanh sắc đối với thanh nặng. Nghĩa là nên lấy một thanh nổi đối với một thanh chìm và ngược lại.

Về từ loại cũng vậy, nguyên tắc là phải danh đối với danh, động đối với động, tính đối với tính, số từ đối với số từ, thực từ đối với thực từ, hư từ đối với hư từ…Nhưng trong tiếng việt vị trí trong câu, hoặc trong một văn cảnh cụ thể nào đó, nhiều khi cũng làm làm thay đổi từ loại của từ. Cho nên xem xét từ loại cũng phải xem xét trong văn cảnh cụ thể chứ không nhất thiết theo như từ điển được. Và cuối cùng vẫn phải dẫn đến một ý nghĩa hoặc tương đồng, hoặc tương phản với vế ra.

Trong một cặp câu đối do một người làm ra thì nhất thiết phải có một vế kết thúc bằng thành trắc và vế kia kết thúc bằng thanh bằng. Nếu vế đối do một người ra thách đối kết thúc là thanh bằng thì tất cả những vế đối lại bắt buộc phải kết thưc bằng thanh trắc. Chẳng hạn về thách đối của Đỗ Đình Tuân:

-Tết /  túng / tiền / tiêu / tìm / tớn tác

Vế đối này kết thúc là thanh trắc thì các vế đối lại nhất thiết phải kết thúc bằng thanh bằng. Một điều nữa là đây thuộc loại câu đối thơ nêu yêu cầu độ chỉnh phải cao.  Muốn đối được chỉnh vế này ta phải đem phân tích 7 âm tiết này gồm 6 từ: Tết / túng / tiền / tiêu / tìm / tớn tác. Trong 6 từ này có 2 danh từ (tết và tiền) 2  động từ ( tiêu và tìm) 1 tính từ đơn ( túng) 1 tính từ kép (tớn tác).Những vế đối sau đây được xem là chỉnh:

-Chị / chưa / chồng /chửa / chửi / chanh chua

                                          Minh Hương

-Nhà / nhiều / nho /  nhũn / nhá / nhôi nhai

-Đường / đầy / điếm / đón / đứng / đong đưa

                                     Vũ Thị Song Thu

Dân xóm đang rất tích cực tham gia dự đối vui. Nhưng các vế đối ra quá khó, tính văn nghệ lại chưa cao nên đọc chưa thú mấy. Xin chúc dân xóm mình từ nay đến tết sẽ nghĩ ra được nhiều câu đối vừa hay, vừa chỉnh.Tiện đây tôi cũng xin ra một vế đối mong mọi người cùng tập dượt góp vui: Tết tung tăng, xuân xúng xính, hội hè...sum họp...

14/12/2011

Đỗ Đình Tuân